رشد دندانهای عقل معمولا بین ۱۷ تا ۲۴ سالگی آغاز میشود، اما برای بسیاری از افراد، به علت کمبود فضا در فک، این دندانها نمیتوانند بهطور صحیح از لثه خارج شوند. دندان نهفتهای که مسیر رویش آن مسدود است، میتواند به دندانهای مجاور فشار وارد کند، به استخوان فک آسیب بزند یا باعث درد مزمن و ورم لثه شود. بیمارانی که به این علائم توجه نمیکنند، اغلب بعد از چند ماه به عوارض جدیتری دچار میشوند.
در این شرایط، جراحی دندان عقل نه فقط یک گزینه، بلکه یک نیاز پیشگیرانه است. خوشبختانه با آمادهسازی مناسب قبل از عمل و پیروی دقیق از مراقبتهای بعد از جراحی، روند بهبودی برای اکثر بیماران در یک تا دو هفته انجام میشود.
آمادهسازی قبل از جراحی دندان عقل
۱. برنامهریزی هوشمندانه وقت جراحی
قرار ملاقات جراحی دندان عقل خود را با جراح فک و صورت یا دندانپزشک متخصص تنظیم کنید و روزی را انتخاب کنید که بلافاصله پس از آن چند روز برای استراحت در دسترس داشته باشید؛ به عنوان مثال، میتوانید پنجشنبه یا جمعه را انتخاب کنید تا کل آخر هفته را برای بهبودی اختصاص دهید.
خانمهایی که از قرصهای ضدبارداری استفاده میکنند، بهتر است جراحی را بهخصوص پس از دوره قاعدگی برنامهریزی کنند. مطالعات بالینی نشان میدهد که زنان در روزهای ۹ تا ۱۵ چرخه قاعدگی بیشتر دچار حالت تهوع و استفراغ پس از عمل میشوند و همچنین احتمال بروز «آلوئولیت خشک» (حفره خشک) در این زمان افزایش مییابد. برای اطلاعات بیشتر میتوانید مطلب کشیدن دندان عقل در بارداری: راهنمای کامل برای مادران باردار را مطالعه نمایید.
۲. خرید مواد غذایی مناسب
شب قبل از جراحی، از قبل غذاهایی تهیه کنید. گزینههای پیشنهادی شامل:
- پوره سیب و پوره سیبزمینی
- سوپ مرغ ولرم
- ماست و پنیر کاتیج
- کمپوت میوه، ژله و پودینگ
برای چند روز پس از جراحی، باید از غذاهایی که نیاز به جویدن دارند یا خیلی داغ و سرد هستند پرهیز کنید. نوشیدنیهای الکلی، نوشابه، قهوه و مایعات داغ نیز در روزهای ابتدایی ممنوعاند.
۳. ایجاد سرگرمی و آمادهسازی فضای استراحت
از قبل فیلمها، بازیهای ویدیویی یا کتابهای موردعلاقهتان را آماده کنید. شما باید چند روز را به طور کامل استراحت کنید و حواسپرتیها میتوانند کمک کنند تا درد جسمی قابل تحملتر شود.
۴. داشتن یک همراه در روز عمل
حتما با یکی از اعضای خانواده یا دوستانتان هماهنگ کنید تا شما را به کلینیک برساند و بعد از عمل به خانه بازگرداند. اثر داروهای بیهوشی و آرامبخش باعث میشود که در ساعات ابتدایی بعد از جراحی، رانندگی و هر فعالیت نیازمند تمرکز کاملاً ممنوع باشد؛ این همراه میتواند در دریافت داروهای تجویز شده از داروخانه نیز به شما کمک کند.
مراقبتهای ضروری پس از جراحی دندان عقل
۱. کنترل خونریزی با گاز استریل
بلافاصله پس از جراحی، پد گاز استریل را حداقل ۳۰ دقیقه روی محل زخم نگه دارید. تلاش برای تعویض زودهنگام گاز، میتواند فرایند لخته شدن خون را مختل کند. بعد از برداشتن اولین گاز، از تف کردن مکرر پرهیز کنید؛ تغییر فشار داخل دهان میتواند جلوی تشکیل لخته را بگیرد و روند بهبودی را به تأخیر بیندازد. برای جذب خون، فقط از یک گاز تمیز جدید استفاده کنید.
۲. استفاده از چای کیسهای در صورت ادامه خونریزی
اگر بعد از حدود ۱۲ ساعت خونریزی با شدت ادامه داشت، گاز استریل را کنار بگذارید و یک کیسه چای مرطوب و ولرم را در دهان فشار دهید. تانینهای موجود در برگ چای خاصیت انقباض عروقی دارند و فرایند لخته شدن را تقویت میکنند؛ کافئین نیز در برخی افراد میتواند با افزایش گردش خون موضعی، تجمع پلاکتهای لختهکننده را تسریع کند و زمان بهبودی را کاهش دهد.
۳. شستشوی دهان با محلول آب نمک
یک قاشق چایخوری نمک دریایی را در ۲۴۰ میلیلیتر (۸ اونس) آب گرم حل کنید. این محلول را در دهان نگه دارید و سپس به آرامی از دهان خارج کنید؛ از غرغره کردن یا تف انداختن با فشار به شدت خودداری کنید، زیرا این حرکات ممکن است لخته خون را جابجا کند. آب نمک با کاهش التهاب موضعی، سرعت بهبودی را افزایش میدهد.
در ۲۴ ساعت اول بعد از جراحی، دهان را تنها با این محلول و به آرامی شستشو دهید. استفاده از مسواک را تا زمانی که جراح صریحاً توصیه کند، به تأخیر بیندازید؛ معمولاً از روز دوم بیخطر است.
۴. کمپرس سرد برای کنترل تورم
در ۲۴ ساعت اول پس از جراحی، کیسه یخ را با یک پارچه نازک روی گونهها قرار دهید تا از گسترش تورم جلوگیری شود. اگر کیسه یخ ندارید، یک کیسه نخود فرنگی یخزده گزینه خوبی است زیرا به راحتی با انحناهای صورت شما تطابق پیدا میکند.
از ساعت ۲۴ تا ۷۲ پس از جراحی، یخ هنوز در کاهش درد مؤثر است اما تأثیر چندانی در پیشگیری از تورم ندارد. بعد از این مدت، طبق دستورالعمل جراح میتوانید از پد حرارتی استفاده کنید؛ با این حال، توجه داشته باشید که بازگشت به کمپرس سرد در این مرحله میتواند واکنش التهابی بدن را تشدید کند.
۵. بالا نگه داشتن سر هنگام استراحت
چه روی تخت بخوابید و چه روی مبل، دو یا چند بالش زیر سر قرار دهید تا دهان در موقعیتی بالاتر از سطح بدن قرار بگیرد. این کار کمک میکند تا فشار خون در ناحیه جراحی کاهش یابد و از تجمع مایع و تشدید تورم جلوگیری شود.
۶. دسترسی راحت به وسایل ضروری
آب، گاز استریل، داروهای مسکن و آنتیبیوتیکهای تجویز شده را در دسترس خود قرار دهید. بلند شدن و حرکت مکرر در ساعات اولیه بعد از جراحی، فشار اضافی به ناحیه زخم وارد میکند.
۷. استفاده از نی ممنوع
نوشیدن مایعات با نی ممنوع است. خلاء ایجاد شده در حفره دهان میتواند لخته خون را از محل زخم جدا کند و به عارضهای به نام «آلوئولیت خشک» منجر شود؛ که با درد شدید و تأخیر در بهبودی همراه است.
۸. پرهیز از دخانیات و الکل
هر دو سیگار و الکل با مختل کردن گردش خون موضعی و تأثیر بر فلور میکروبی دهان روند بهبودی زخم را کند میکنند. پس از جراحی، حداقل ۷۲ ساعت از هر نوع محصول دخانیاتی دوری کنید؛ هرچه این فاصله بیشتر باشد، بهبودی سریعتر خواهد بود.
۹. مدیریت درد با داروهای مناسب
بلافاصله پس از خروج از کلینیک، داروهای مسکن تجویز شده را با یک وعده غذایی سبک مصرف کنید تا از حالت تهوع جلوگیری نمایید. اگر داروی تجویزی ندارید، ایبوپروفن بدون نسخه نیز در کاهش درد، التهاب و تورم مؤثر است. از مصرف آسپرین به شدت پرهیز کنید؛ زیرا آسپرین خاصیت ضدانعقادی دارد و میتواند خونریزی را افزایش دهد.
پژوهشها نشان میدهد که بیمارانی که بلافاصله پس از عمل مسکن مصرف نمیکنند چون هنوز دردی احساس نمیکنند، ساعتی بعد با از بین رفتن اثر بیحسی دچار درد شدیدتری میشوند که کنترل آن دشوارتر است. حداقل تا ۲۴ ساعت از رانندگی و کار با ماشینآلات سنگین خودداری کنید. اگر دچار حالت تهوّع و استفراغ شدید بودید، با جراح خود تماس بگیرید تا داروی مسکن مناسبتری برای شما تجویز کند.
۱۰. تکیه بر حمایت اطرافیان
در دوران نقاهت، از همسر، خانواده یا دوستان خود کمک بگیرید. از آنها بخواهید به تماسهای تلفنی پاسخ دهند، در کارهای خانه یاری کنند، غذا تهیه و شرایط استراحت را برای شما فراهم کنند. قبول کمک در این دوران میتواند سرعت بهبودی شما را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.
نکات تکمیلی برای بهبودی سریعتر
- تا یک هفته پس از عمل تنها غذاهای نرم میل کنید.
- لبهایتان را با کرم مرطوبکننده مناسب نرم نگه دارید؛ خشکی شدید لبها بعد از جراحی معمول است.
- در شب یک حوله زیر سرتان روی بالش قرار دهید تا از لک شدن آن جلوگیری کنید.
- از روز دوم با احتیاط مسواک زدن را ادامه دهید؛ از دهانشویههای الکلی در این مرحله پرهیز کنید.
- بر روی گوشی تایمر تنظیم کنید تا زمان مصرف داروها را فراموش نکنید.
- بعد از هر وعده غذایی با محلول آب نمک دهان خود را شستشو دهید.
- برای جلوگیری از سفت شدن مفصل فک، تمرینات سبک باز و بسته کردن دهان را از روز دوم، با تأیید جراح، شروع کنید.
- چرخاندن مقداری روغن زیتون در دهان (Oil Pulling) در تجزیه پلاکهای تجمعیافته پس از مسواک زدن ملایم میتواند مفید باشد.
- غذای کودکان گزینهای مناسب و مغذی است؛ در صورت تمایل میتوانید آن را طعمدار کنید.
- سعی کنید در روزهای اولیه کمتر صحبت کنید و از خندیدن شدید پرهیز کنید.
لیست غذاهایی که باید بخورید و از آنها پرهیز کنید
غذاهایی که میتوانید بخورید
• پوره میوه، مثل سس سیب یا سس گلابی
• سوپهای نرم، مثل سوپ عدس، گوجهفرنگی یا مرغ
• ماست، پودینگ و ژله
• میوه کنسروی
• پنیر کاتیج
• گوشت نرم و بدون استخوان، مثل ماهی ریشریششده، کوفته و برشهای نرم گوشت
• بستنی، اسموتی و میلکشیک
• نان نرم، پاستا و برنج
• لوبیای پخته، مثل لوبیای سرخشده
• تخممرغ نرم پخته
• سبزیجات لهشده، مثل پوره سیبزمینی یا گلکلم پورهشده
غذاها و نوشیدنیهایی که باید پرهیز کنید
• مغزها و دانهها، چه کامل چه خردشده
• غذاهای تند و سرخکردنی
• الکل
• گرانولا
• کاری تند همراه با برنج
• قهوه داغ
• پاپکورن
• سوپها یا غذاهای حاوی فلفل چیلی
• نوشابه
• یخ
• برنج سرخشده
• نوشیدنیهای داغ، مثل چای و هاتچاکلت
• نانهای جویدنی و سفت، مثل باگت، بیگل و خمیر پیتزا
• سس تند
• آبمیوههای مرکباتی
• چیپس و کراکر
• گوشت خشکشده یا غذاهای خشک
پرسش و پاسخ
هشدارها
اگر سیستم ایمنی ضعیفی دارید یا دریچه قلب مصنوعی و نقایص مادرزادی دارند، قبل از جراحی حتماً درباره لزوم تجویز آنتیبیوتیکهای پیشگیرانه با پزشک خود مشورت کنید.
در شرایط زیر فوراً با دندانپزشک یا جراح فک و صورت خود تماس بگیرید:
- خونریزی ادامهدار پس از ۲۴ ساعت
- مشکل در باز کردن فک یا درد شدید و مداوم
- آسیب به روکشها، بریجها یا ریشه دندانهای مجاور
- بروز علائم آلوئولیت خشک؛ درد شدید که معمولاً ۳ تا ۵ روز پس از جراحی آغاز میشود
- بیحسی لبها یا دهان که بیش از ۲۴ ساعت بعد از جراحی ادامه داشته باشد
⚠️ یادآوری: این مقاله نمیتواند جایگزین مشاوره مستقیم با جراح فک و صورت یا دندانپزشک شما شود. هر علامت غیرعادی باید با پزشک در میان گذاشته شود.
دکتر امان اله قاسم زاده متخصص جراحی دهان، فک و صورت، ایمپلنتولوژیست فارغ التحصیل از آلمان، فلوشیپ لیزر در دندانپزشکی و جراحی دهان، فک و صورت فارغ التحصیل از آلمان، درمان درد و صدای مفصل گیجگاهی – فکی، جراحی ایمپلنت، پیوند استخوان، پیوند لثه
