عفونت دندان عقل: علائم، تشخیص، درمان خانگی و پزشکی

📌 بررسی شده توسط: دکتر امان اله قاسم زاده متخصص و جراح فک و صورت

دندان عقل چیست و چرا عفونت می کند؟

آناتومی دندان عقل و موقعیت آن

عفونت دندان عقل (پری کورونیت) به التهاب بافت لثه ای گفته می شود که دندان های عقل را احاطه کرده است. این دندان ها که با نام دندان های آسیاب سوم نیز شناخته می شوند، آخرین دسته از دندان های دائمی هستند و معمولاً در اواخر دوره نوجوانی یا اوایل دهه بیست زندگی رویش پیدا می کنند.

این عفونت دندان عقل ممکن است یک یا چند دندان را همزمان درگیر کند و بیشتر در شرایطی بروز می کند که دندان هنوز تا حدی زیر بافت لثه پنهان مانده است. دندان های عقل پایینی بیشتر مستعد این وضعیت هستند، هرچند دندان های فک بالا نیز می توانند تحت تأثیر قرار گیرند.

در صورتی که دندان عقل به شکل نهفته باقی بماند، یک چین پوستی از جنس لثه روی آن شکل می گیرد که به آن اپرکولوم می گویند. این چین لثه ای بخشی از تاج دندان را می پوشاند و فضایی ایجاد می کند که ذرات غذا، باکتری ها و آلودگی های دهانی به راحتی در آن تجمع می یابند و زمینه را برای عفونت دندان عقل فراهم می کنند.

عفونت دندان عقل یک مشکل نسبتاً شایع دندانپزشکی است. هر فردی که دندان عقل دارد در معرض ابتلا به آن قرار دارد، اما بیشترین شیوع آن در بازه سنی ۲۰ تا ۲۹ سال گزارش شده و توزیع آن بین مردها و زنان برابر است.

علل اصلی عفونت

فضای دهان در اکثر افراد برای جا دادن چهار دندان عقل اضافه کافی نیست. همین محدودیت باعث می شود این دندان ها اغلب با زاویه رویش کنند، به دندان های مجاور فشار بیاورند یا تنها بخش کوچکی از آن ها از خط لثه بیرون بزند. هر یک از این حالت ها احتمال عفونی شدن دندان عقل را به میزان قابل توجهی بالا می برد.

نهفتگی دندان عقل: وقتی دندان عقل تنها تا حدی از خط لثه خارج شود یا به صورت زاویه دار رشد کند، دندانپزشکان به آن نهفتگی می گویند. این حالت اغلب زمانی پیش می آید که فضای کافی در فک برای رویش کامل دندان وجود نداشته باشد. در چنین شرایطی، ذرات غذا و پلاک دندانی به راحتی در اطراف دندان نیمه رویش کرده انباشته می شوند و آن ناحیه را مستعد عفونت می کنند.

پوسیدگی دندان: یک دندان عقل پوسیده می تواند به کانونی برای گسترش عفونت تبدیل شود. از آنجا که این دندان ها در انتهای دهان قرار دارند، دسترسی به آن ها برای مسواک زدن و نخ دندان کشیدن دشوارتر است و به همین دلیل بیشتر از سایر دندان ها در معرض پوسیدگی قرار می گیرند.

علائم عفونت دندان عقل

علائم اولیه

عفونت دندان عقل در مرحله حاد معمولاً با علائم زیر خود را نشان می دهد:

• درد در نواحی خلفی دهان
• تورم بافت لثه در اطراف دندان درگیر
• محدودیت در بازکردن دهان (تریسموس)
• احساس طعم بد در دهان
• بوی نامطبوع از دهان (هالیتوزیس)

علائم پیشرفته تر

با پیشرفت عفونت دندان عقل، علائم زیر نیز ممکن است ظاهر شوند:

• تورم غدد لنفاوی در ناحیه فک و گردن
• تب
• گلودرد
• لرز
• ترشح چرکی از لثه ها

علائم اورژانسی

موارد خفیف عفونت دندان عقل را می توان با مراقبت های اولیه در منزل مدیریت کرد، اما برخی علائم نشانه ای از یک عفونت جدی تر هستند که باید فوراً به دندانپزشک مراجعه شود. اگر هر یک از موارد زیر را تجربه کردید، بدون تأخیر اقدام کنید:

• دردی که مداوم است و شدت آن رو به افزایش است
• احساس سختی در بلع یا تنفس
• تب بالا همراه با لرز
• ورمی که به چند ناحیه از صورت یا فک گسترش یافته
• ترشح چرکی با بوی نامطبوع

علائم عفونت پس از کشیدن دندان عقل

اگر دندانپزشک دندان را کشیده باشد و شما ترشح زرد یا سفید رنگ از محل زخم مشاهده کنید، این نشانه ای از عفونت احتمالی است. بر اساس یک مطالعه گذشته نگر در سال ۲۰۱۴، در ۸.۴ درصد از افرادی که دندان عقل کشیده بودند، عوارضی به شرح زیر گزارش شد:

• عفونت
• خونریزی پس از جراحی
• آسیب عصبی موقت
• حفره خشک (درای ساکت)؛ وضعیتی که در آن لخته خون در محل کشیدن دندان تشکیل نمی شود

تشخیص عفونت دندان عقل

معاینه بالینی و رادیوگرافی

دندانپزشک ابتدا درباره علائم شما می پرسد، دندان های عقل را از نظر بالینی بررسی می کند و به دنبال بافت اضافی لثه در ناحیه مشکوک می گردد. برای ارزیابی دقیق تر وضعیت ریشه های دندانی و رد کردن سایر علل احتمالی درد، مانند پوسیدگی، معمولاً رادیوگرافی دندانی انجام می شود.

تفاوت پری کورونیت حاد و مزمن

پری کورونیت به دو شکل حاد و مزمن بروز می کند. شکل حاد با درد ناحیه عقبی دهان، تورم لثه در کنار دندان درگیر، دشواری در بازکردن دهان، طعم ناخوشایند و بوی بد همراه است. در مقابل، شکل مزمن بیماری خود را با یک درد کند و مبهم نشان می دهد؛ ناراحتی خفیفی که گاه بروز می کند و گاه فروکش می کند، به همراه بوی بد دهان پایدار. اگر پری کورونیت مزمن به درستی درمان نشود، می تواند ماه ها ادامه داشته باشد.

درمان های خانگی برای تسکین درد

غرغره با آب نمک گرم

شستشوی دهان با محلول ملایم آب نمک یکی از ساده ترین روش ها برای کاهش علائم عفونت دندان عقل است. یک قاشق چای خوری نمک را در یک فنجان آب گرم حل کنید، مقداری از آن را در دهان بچرخانید و بیرون بریزید. این کار را چند بار در روز، به خصوص بعد از وعده های غذایی انجام دهید تا ناحیه اطراف دندان عقل تمیز نگه داشته شود.

کمپرس سرد (یخ)

یک کیسه یخ یا دستمال سرد را از روی پوست گونه، دقیقاً روی ناحیه ای که عفونت دارد، قرار دهید. سرما به کاهش تورم و کنترل التهاب کمک می کند.

روغن میخک

روغن میخک به دلیل داشتن خواص ضدباکتریایی طبیعی می تواند در تسکین درد و التهاب ناشی از عفونت دندان عقل مؤثر باشد. مقداری از آن را با گوش پاک کن یا گلوله پنبه ای مستقیماً روی دندان عقل دردناک بمالید و این کار را چند نوبت تکرار کنید.

سیر

جویدن یک حبه سیر تازه یا مالیدن خمیر سیر روی ناحیه درگیر می تواند به عنوان یک روش کمکی طبیعی برای کاهش رشد باکتری ها مفید باشد.

زردچوبه

زردچوبه را با مقدار کمی آب مخلوط کنید تا خمیری یکدست به دست آید. اگر قوام مخلوط بیش از حد رقیق بود، چند قطره روغن نارگیل یا زیتون اضافه کنید. این خمیر را روی لثه های دردناک بگذارید و پس از حدود ۱۰ دقیقه با آب سرد بشویید.

این روش را می توانید چند بار در طول روز تکرار کنید. توجه داشته باشید که برخی افراد به زردچوبه حساسیت دارند و ممکن است دچار تحریک موضعی شوند.

شستشو با آب اکسیژنه

هیدروژن پراکسید را با آب رقیق کرده و از آن به عنوان دهان شویه استفاده کنید. این محلول می تواند باکتری های ناحیه درگیر را کاهش دهد.

مراقبت های عمومی تا ویزیت دندانپزشک

یک عفونت جزئی دندان عقل ممکن است در چند روز به تنهایی فروکش کند. در این فاصله، مصرف مسکن های بدون نسخه مثل استامینوفن یا ایبوپروفن می تواند درد را تا حدی کنترل کند. یادآوری این نکته ضروری است که هرگز دارو را مستقیماً روی دندان یا لثه نمالید، چون این کار به بافت دهان آسیب می رساند. استفاده از دهان شویه ضدباکتری هم گزینه مناسبی است و به مهار عفونت و کاهش التهاب کمک می کند. همچنین تمیز کردن دقیق ناحیه مبتلا با مسواک، برای از بین بردن پلاک و بقایای غذایی، اهمیت زیادی دارد.

تغذیه مناسب در دوران درد و عفونت

در این دوران، غذاهای نرم و غیرتحریک کننده را انتخاب کنید؛ ماست، پوره سیب زمینی و انواع سوپ گزینه های مناسبی هستند که فشار کمتری به لثه وارد می کنند.

درمان پزشکی عفونت دندان عقل

شستشوی حرفه ای و دبریدمان

دندانپزشک ناحیه آلوده را با محلول مناسب شستشو می دهد تا ذرات غذا، باکتری ها و هر نوع آلودگی انباشته شده را پاک کند. پس از این مرحله، ممکن است داروهایی از جمله آنتی بیوتیک یا دهان شویه ضدمیکروبی تجویز شود.

آنتی بیوتیک و زمان مصرف آن

آنتی بیوتیک های خوراکی می توانند به کنترل عفونت دندان عقل کمک کنند. مصرف دقیق طبق دستور پزشک در این مرحله ضروری است و قطع زودهنگام دارو توصیه نمی شود.

دندانپزشک شما ممکن است دهان شویه حاوی کلرهگزیدین را نیز تجویز کند. این ماده یک ضدعفونی کننده موضعی قوی است که در از بین بردن باکتری های مضر دهان اثربخشی بالایی دارد. در برخی موارد، مصرف آن با عوارض جانبی موقتی مانند تغییر در حس چشایی یا ایجاد رنگ دهی روی دندان ها همراه است که معمولاً پس از قطع مصرف برطرف می شوند.

چرا فقط آنتی بیوتیک کافی نیست؟

انتخاب روش درمانی به علت و شدت عفونت دندان عقل بستگی دارد، اما در اغلب موارد، درمان شامل سه مرحله کلیدی است:

این اقدامات عفونت را مهار می کنند، اما در بیشتر موارد کشیدن دندان عقل نیز ضروری خواهد بود تا از بازگشت عفونت و آسیب به بافت های مجاور جلوگیری شود.

آیا می توان دندان را در صورت وجود عفونت کشید؟

در گذشته بحث هایی در محافل دندانپزشکی مطرح بود که آیا کشیدن دندان در حین عفونت حاد خطر گسترش آن به فضاهای عمیق تر فک را افزایش می دهد. پژوهش های امروزی این دیدگاه را رد می کنند. وقتی کشیدن دندان ضروری تشخیص داده شود، به تأخیر انداختن آن توجیهی ندارد. اقدام زودهنگام، همراه با تجویز آنتی بیوتیک سیستمیک و تخلیه چرک در صورت نیاز، نه تنها روند بهبودی را سرعت می بخشد، بلکه احتمال پیشرفت عفونت را هم کاهش می دهد.

کی کشیدن دندان عقل ضروری می شود؟

اگر دندان های عقل مشکلات مکرر یا جدی ایجاد کنند، کشیدن آن ها اجتناب ناپذیر خواهد شد. این جراحی یک عمل رایج دندانپزشکی است که معمولاً در حدود یک ساعت انجام می شود و دوره نقاهت آن یک تا دو هفته طول می کشد. اگر پس از بررسی، دندان های عقل شما همچنان مشکل ساز تشخیص داده شوند، دندانپزشک گزینه های درمانی موجود را با شما در میان خواهد گذاشت.

مراحل جراحی کشیدن دندان عقل

مرحله ۱. معاینه و رادیوگرافی: پیش از هر اقدامی، جراح فک و صورت یا دندانپزشک متخصص یک معاینه جامع انجام می دهد. تصویر برداری با اشعه ایکس در این مرحله برای ارزیابی موقعیت دندان، شکل ریشه ها و فاصله آن از اعصاب و دندان های مجاور انجام می شود. این اطلاعات پایه برنامه ریزی دقیق برای عمل و کاهش عوارض احتمالی است.

مرحله ۲. بی حسی موضعی: پیش از شروع عمل، جراح یک ماده بی حس کننده موضعی را در ناحیه اطراف دندان عقل تزریق می کند تا بیمار در طول جراحی هیچ دردی احساس نکند. برای بیمارانی که اضطراب بالایی دارند یا با موارد پیچیده تر روبه رو هستیم، آرام بخشی وریدی (IV) یا بیهوشی عمومی نیز قابل استفاده است.

مرحله ۳. برش و دسترسی به دندان: پس از تأیید بی حسی کامل ناحیه، جراح یک برش دقیق در بافت لثه ای که روی دندان عقل را پوشانده ایجاد می کند. در مواردی که دندان نهفته است یا به طور کامل رویش نکرده، بخشی از استخوان روکش هم برداشته می شود تا مسیر دسترسی به دندان هموار شود. این برش به گونه ای طراحی می شود که کمترین آسیب را به بافت های مجاور وارد کند.

مرحله ۴. خارج کردن دندان: جراح با ابزارهای تخصصی دندانپزشکی، دندان عقل را از بافت پیوندی اطراف جدا کرده و به آرامی خارج می کند. در دندان های نهفته یا دندان هایی با ریشه عمیق، قطعه بندی دندان به چند بخش کوچک تر می تواند فرایند کشیدن را با آسیب کمتر به بافت های مجاور انجام دهد.

کی باید به جراح فک و صورت مراجعه کرد؟

تفاوت دندانپزشک عمومی با جراح فک و صورت

اگر عفونت دندان عقل مکرر باشد یا سایر مشکلات مرتبط ادامه داشته باشند، کشیدن دندان ضروری می شود. این عمل را می توان توسط یک جراح فک و صورت یا متخصص پریودنتیکس، با یا بدون آرام بخشی انجام داد. در برخی موارد که دندان عقل به خودی خود سالم است اما اپرکولوم آن مشکل آفرین شده، دندانپزشک ممکن است برداشتن همین فلپ لثه را به عنوان یک مداخله کوچک تر پیشنهاد دهد. این کار با بی حسی موضعی در کمتر از یک ساعت قابل انجام است و معمولاً نیازی به آرام بخشی ندارد.

موارد ارجاع

در موارد شدید عفونت دندان عقل، جراحی معمولاً اجتناب ناپذیر است. اگر دندان های عقل به جز مشکل اپرکولوم وضعیت سالمی داشته باشند، دندانپزشک ممکن است برداشتن جراحی این فلپ لثه ای را توصیه کند تا محل تجمع باکتری ها از بین برود. اما اگر خود دندان های عقل مشکل ساز باشند، کشیدن آن ها منطقی ترین گزینه درمانی خواهد بود.

موارد خاص و گروه های پرخطر

عفونت دندان عقل در دوران بارداری

وقتی یک مادر باردار دچار عفونت دندان عقل می شود، جراح فک و صورت در بیشتر موارد کشیدن دندان را توصیه می کند، مگر آنکه عفونت با آنتی بیوتیک های ایمن برای دوران بارداری قابل کنترل باشد. دلیل این توصیه روشن است: خطراتی که یک عفونت دندانی برای مادر و جنین به همراه دارد، از خطرات خود عمل جراحی دندان عقل بیشتر است. عفونت می تواند از حفره دهان به سایر بافت های بدن گسترش پیدا کند و وضعیت را پیچیده تر کند.

اگر مادر باردار دچار تب و درد ناشی از عفونت دندان عقل (پری کورونیت) شود، مراجعه فوری به دندانپزشک ضروری است و نباید آن را به تأخیر انداخت.

پژوهش های انجام شده نشان می دهند که برخی آنتی بیوتیک ها برای مادران باردار ایمن هستند؛ از جمله پنی سیلین، آموکسی سیلین و کلیندامایسین. از مسکن ها نیز پاراستامول (استامینوفن) در دوران بارداری قابل استفاده است. با این حال تأکید می شود که هیچ دارویی نباید بدون نسخه پزشک یا دندانپزشک مصرف شود و از خرید خودسرانه داروهای بدون نسخه پرهیز کنید.

در مقابل، آنتی بیوتیک هایی که در شرایط معمول برای دندان درد تجویز می شوند، نظیر تتراسایکلین، داکسی سایکلین و مترونیدازول، در دوران بارداری منع مصرف دارند و استفاده از آن ها می تواند به جنین آسیب برساند.

دندان عقل نهفته کامل: آیا هم عفونت می کند؟

نهفتگی جزئی: دندان های عقلی که تنها بخشی از آن ها از خط لثه بیرون زده، در مقایسه با دندان های کاملاً رویش کرده، آسیب پذیری بیشتری نسبت به عفونت دندان عقل دارند. دلیل آن است که ذرات غذا و باکتری ها می توانند به راحتی در اطراف این دندان ها جمع شوند، در حالی که تمیز کردن صحیح آن ناحیه به سختی ممکن است. این وضعیت زمینه را برای پوسیدگی، بیماری لثه و دیگر مشکلات دندانپزشکی فراهم می کند و در صورت بی توجهی، می تواند به عفونت جدی منجر شود.

چرا دندان های عقل نهفته نگران کننده هستند؟

یکی از مهم ترین خطرات مرتبط با نهفتگی دندان عقل، احتمال بالای ابتلا به عفونت است. دسترسی دشوار برای بهداشت دهان در این ناحیه باعث می شود باکتری ها و ذرات غذا در اطراف دندان تجمع کنند و به پری کورونیت منجر شوند؛ یعنی همان التهاب دردناکی که بافت لثه اطراف دندان را درگیر می کند. اگر این عفونت کنترل نشود، می تواند به عوارض جدی تری مانند آبسه یا عفونت های سیستمیک که کل بدن را تحت تأثیر قرار می دهند تبدیل شود.

آیا همه دندان های عقل نهفته در نهایت عفونی می شوند؟

خیر، اما خطر آن همیشه وجود دارد. برخی دندان های نهفته هرگز مشکلی ایجاد نمی کنند، در حالی که برخی دیگر ممکن است به طور ناگهانی دردسرساز شوند. هرچه بیشتر غذا و باکتری در اطراف این دندان ها تجمع کنند، احتمال بروز عفونت بیشتر می شود. به همین دلیل حتی اگر در حال حاضر علامتی ندارید، معاینات منظم دندانپزشکی برای پایش وضعیت این دندان ها ضروری است.

عوارض عفونت درمان نشده

عوارض شایع

• گسترش عفونت: اگر باکتری ها مهار نشوند، می توانند از لثه اطراف دندان عقل به بافت های عمیق تر فک نفوذ کنند. در برخی موارد، این گسترش به ناحیه گونه، گلو یا گردن نیز می رسد و وضعیت را به یک اورژانس پزشکی تبدیل می کند که درمانش پیچیده تر خواهد بود.
• آسیب به دندان های مجاور: فشار ناشی از عفونت درمان نشده دندان عقل می تواند به دندان آسیاب کنار آن منتقل شود. این فشار مداوم ممکن است مینای دندان را تضعیف کند و زمینه را برای پوسیدگی یا بیماری لثه در دندان های مجاور فراهم نماید. با گذشت زمان، هر دو دندان در معرض آسیب دائمی قرار می گیرند.
• تشکیل کیست: در موارد نادر، یک کیسه مایع دار به نام کیست می تواند در اطراف دندان عقل نهفته شکل بگیرد. این کیست معمولاً رشدی کند دارد، اما اگر نادیده گرفته شود، می تواند به استخوان فک و دندان های مجاور آسیب جدی وارد کند. در بیشتر موارد، برداشتن جراحی آن الزامی است.

عارضه های خطرناک

عفونت های شدید یا مکرر: عفونت دندان عقل که به موقع درمان نشود، می تواند به تمام دهان، فک و دستگاه تنفسی فوقانی گسترش یابد. در موارد نادر، باکتری ها به جریان خون راه پیدا می کنند و وضعیتی تهدید کننده به نام سپسیس (عفونت خون) ایجاد می کنند.

بسیاری از دندانپزشکان برای پیشگیری از این سیر خطرناک، کشیدن دندان عقل را از همان اولین نشانه های مشکل توصیه می کنند تا مسئله قبل از پیچیده شدن، کنترل شود.

مراقبت های بعد از کشیدن دندان عقل

مراقبت های روزانه بعد از جراحی

• پیروی از دستورالعمل ها: دستورالعمل های دندانپزشک را با دقت رعایت کنید. این دستورالعمل ها معمولاً شامل تکمیل دوره آنتی بیوتیک و پرهیز از برخی غذاها می شوند.
• غذاهای نرم: در روزهای اولیه پس از جراحی، غذاهایی مصرف کنید که به لثه های شما فشار نیاورند؛ ماست، پوره سیب زمینی و سوپ گزینه های مناسبی هستند.
• بهداشت دهان: دهانتان را با مسواک زدن ملایم و استفاده از دهان شویه تجویزی تمیز نگه دارید.
• ویزیت های پیگیری: برای معاینات بعدی نزد دندانپزشک حاضر شوید تا از بهبود کامل عفونت اطمینان حاصل شود و در صورت نیاز، برنامه ریزی برای کشیدن دندان عقل باقی مانده انجام گیرد.

زمان بهبودی

مدت زمان بهبودی به شدت بیماری و نوع اقدام درمانی انجام شده بستگی دارد. موارد خفیف عفونت دندان عقل ممکن است تنها چند روز طول بکشند، اما موارد شدیدتر می توانند چندین هفته به طول بینجامند. با درمان مناسب، پری کورونیت معمولاً طی یک تا دو هفته برطرف می شود.

اگر درمان انجام نشود، علائم نه تنها پایدار می مانند، بلکه احتمال بازگشت آن ها با شدت بیشتر نیز وجود دارد.

پیشگیری از عفونت دندان عقل

پیشگیری کامل از عفونت دندان عقل همیشه ممکن نیست و گاهی حتی با رعایت دقیق بهداشت دهان نیز این مشکل بروز می کند. با این حال، رعایت چند نکته می تواند خطر ابتلا را به طور قابل توجهی کاهش دهد:

• حداقل دو بار در روز دندان هایتان را مسواک بزنید
• روزانه حداقل یک بار از نخ دندان استفاده کنید
• دهان شویه ضدباکتری را به روتین روزانه تان اضافه کنید
• برای معاینات و جرم گیری منظم، هر شش ماه یک بار نزد دندانپزشک حاضر شوید
• از دندانپزشک خود بخواهید وضعیت دندان های عقلتان را در هر ویزیت پایش کند

سؤالات متداول

نتیجه گیری

عفونت دندان عقل درمان نشده می تواند به تشکیل آبسه منجر شود و از آنجا عفونت به سایر نواحی بدن گسترش پیدا کند. در موارد نادر و شدید، این مسیر می تواند تهدید کننده زندگی باشد.

اگر درمان به موقع آغاز شود، اکثر افراد در یک تا دو هفته بهبود پیدا می کنند. مراجعه زودهنگام، پیش از آنکه وضعیت بدتر شود، تفاوت چشمگیری در نتیجه درمان ایجاد می کند.

عفونت دندان عقل یک مشکل قابل مدیریت است، به شرطی که به موقع تشخیص داده شود. برخی بیماران تنها به پایش منظم نیاز دارند و برخی دیگر باید تحت جراحی برداشتن فلپ لثه یا کشیدن دندان عقل قرار گیرند. بهترین اقدام این است که با دندانپزشک خود مشورت کنید تا مناسب ترین روش درمانی برای وضعیت خاص شما تعیین شود.