سوزش دهان چیست؟ علت‌ها، علائم و روش‌های درمان

سوزش دهان به احساس سوزش، داغی، گزگز، سوزن‌سوزن شدن یا درد در زبان و دیگر قسمت‌های دهان گفته می‌شود. وقتی این علائم بدون یک علت قابل شناسایی و به شکل مداوم یا عودکننده وجود داشته باشند، ممکن است با سندرم سوزش دهان یا Burning Mouth Syndrome مرتبط باشند.

این احساس بیشتر روی زبان ایجاد می‌شود، اما ممکن است لب‌ها، لثه‌ها، سقف دهان، داخل گونه‌ها یا بخش وسیع‌تری از دهان را درگیر کند. بعضی افراد آن را شبیه احساس سوختگی پس از خوردن یا نوشیدن ماده‌ای بسیار داغ توصیف می‌کنند.

علائم

علائم همراه ممکن است شامل خشکی دهان، افزایش تشنگی، تغییر حس چشایی مانند طعم تلخ یا فلزی، کاهش حس چشایی، گزگز یا بی‌حسی باشد. در بسیاری از افراد، ظاهر دهان طبیعی است و ضایعه مشخصی روی زبان یا مخاط دیده نمی‌شود.

• احساس سوزش یا داغی در زبان یا سایر بخش‌های دهان
• خشکی دهان و احساس تشنگی بیشتر
• طعم تلخ یا فلزی و تغییر حس چشایی
• گزگز، سوزن‌سوزن شدن یا بی‌حسی
• درد یا ناراحتی مداوم یا عودکننده

الگوی علائم نیز می‌تواند متفاوت باشد. در بعضی افراد ناراحتی صبح کمتر است و طی روز افزایش پیدا می‌کند. در برخی دیگر، سوزش از زمان بیدار شدن وجود دارد یا به صورت دوره‌ای ظاهر می‌شود. گاهی خوردن یا نوشیدن برای مدت کوتاهی از شدت علائم کم می‌کند.

سوزش موقت دهان با سندرم سوزش دهان چه تفاوتی دارد؟

هر احساس سوزش در دهان به معنای سندرم سوزش دهان نیست. سوختگی ناشی از غذای داغ، زخم، تحریک مخاط یا بعضی عفونت‌ها معمولاً علت قابل شناسایی دارد و مسیر متفاوتی از سندرم سوزش دهان دارد. سندرم سوزش دهان زمانی مطرح می‌شود که احساس سوزش یا درد پایدار یا عودکننده باشد و پس از بررسی، علت دیگری برای آن پیدا نشود.

چرا دهان می‌سوزد؟

علت سوزش دهان می‌تواند اولیه یا ثانویه باشد. در نوع اولیه، پس از بررسی‌های لازم علت مشخصی پیدا نمی‌شود. در نوع ثانویه، یک بیماری، دارو، کمبود تغذیه‌ای یا عامل موضعی می‌تواند در ایجاد یا تشدید علائم نقش داشته باشد.

سندرم سوزش دهان اولیه

وقتی علت دیگری برای علائم پیدا نشود، از اصطلاح سندرم سوزش دهان اولیه یا ایدیوپاتیک استفاده می‌شود. شواهد موجود نشان می‌دهد که در این نوع ممکن است مسیرهای عصبی مرتبط با درد و چشایی نقش داشته باشند، اما سازوکار بیماری هنوز به طور کامل مشخص نشده است.

سندرم سوزش دهان ثانویه

در نوع ثانویه، یک عامل زمینه‌ای ممکن است با سوزش دهان ارتباط داشته باشد. شناسایی این عامل اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان آن در برخی بیماران می‌تواند به کاهش علائم کمک کند.

• خشکی دهان: ممکن است با بعضی داروها، بیماری‌ها، اختلالات غدد بزاقی یا برخی درمان‌های پزشکی مرتبط باشد.
• بیماری‌های دهان: مانند برفک دهان، لیکن پلان دهانی یا زبان جغرافیایی.
• کمبودهای تغذیه‌ای: از جمله کمبود آهن، زینک، فولات و برخی ویتامین‌های گروه B.
• آلرژی یا واکنش به مواد: مانند بعضی غذاها، طعم‌دهنده‌ها، مواد دندانپزشکی یا محصولات مراقبت از دهان.
• رفلاکس معده به مری: در برخی افراد ممکن است با علائم دهانی ارتباط داشته باشد.
• برخی داروها: از جمله بعضی داروهای مورد استفاده برای فشار خون.
• عادات دهانی: مانند فشار دادن زبان به دندان‌ها، گاز گرفتن زبان، دندان‌قروچه یا فشردن دندان‌ها.
• برخی اختلالات غدد درون‌ریز: مانند دیابت یا کم‌کاری تیروئید.
• تحریک مخاط دهان: مسواک زدن بیش از حد یا با فشار زیاد، خمیردندان‌های ساینده، مصرف بیش از حد دهان‌شویه یا زیاده‌روی در غذاها و نوشیدنی‌های اسیدی.
• عوامل روانشناختی: استرس، اضطراب و افسردگی ممکن است در برخی افراد همراه با علائم باشند.

چه عواملی احتمال سوزش دهان را بیشتر می‌کنند؟

سندرم سوزش دهان نسبتاً غیرشایع است و در زنان، افراد بالای ۵۰ سال و افرادی که در دوران پیش از یائسگی یا پس از یائسگی قرار دارند بیشتر گزارش شده است. سیگار کشیدن نیز از عوامل مرتبط با افزایش خطر محسوب می‌شود.

برخی بیماری‌های طولانی‌مدت، نوروپاتی، بیماری پارکینسون، بیماری‌های خودایمنی، بیماری اخیر، سابقه درمان‌های دندانپزشکی، بعضی داروها و دوره‌های استرس شدید نیز ممکن است در سابقه فرد وجود داشته باشند. وجود یکی از این عوامل به تنهایی تشخیص سندرم سوزش دهان را ثابت نمی‌کند.

برای سوزش دهان به چه پزشکی مراجعه کنیم؟

برای شروع بررسی، مراجعه به دندانپزشک انتخاب مناسبی است. دندانپزشک می‌تواند وضعیت مخاط دهان، زبان، دندان‌ها، لثه‌ها و عادات دهانی را بررسی کند و در صورت نیاز، بیمار را برای ارزیابی بیشتر به متخصص مرتبط ارجاع دهد.

بسته به یافته‌های معاینه، ممکن است همکاری با متخصص طب دهان، جراح دهان، فک و صورت، متخصص گوش و حلق و بینی یا پزشک مربوط به بیماری زمینه‌ای لازم باشد.

سندرم سوزش دهان چگونه تشخیص داده می‌شود؟

آزمایش واحدی وجود ندارد که به تنهایی سندرم سوزش دهان را تشخیص دهد. تشخیص معمولاً با بررسی شرح حال، معاینه دهان و کنار گذاشتن سایر علت‌های احتمالی انجام می‌شود.

• بررسی سابقه پزشکی و داروها: بعضی بیماری‌ها یا داروها می‌توانند در خشکی یا ناراحتی دهان نقش داشته باشند.
• معاینه دهان: زبان، مخاط، لثه‌ها، دندان‌ها و سایر قسمت‌های دهان بررسی می‌شوند.
• آزمایش خون: در صورت نیاز برای بررسی کم‌خونی، قند خون، عملکرد تیروئید یا برخی عوامل تغذیه‌ای.
• نمونه‌گیری از دهان: در صورت شک به عفونت، ممکن است نمونه برای بررسی آزمایشگاهی گرفته شود.
• بررسی آلرژی: در شرایطی که حساسیت به مواد غذایی، محصولات دهانی یا مواد دندانپزشکی مطرح باشد.
• اندازه‌گیری جریان بزاق: برای بررسی خشکی دهان در صورت وجود علائم مرتبط.
• نمونه‌برداری: در صورت وجود یافته‌ای که بررسی بافتی را ضروری کند.
• تصویربرداری یا بررسی رفلاکس: در صورت وجود علائم یا یافته‌هایی که احتمال بیماری دیگری را مطرح کنند.

اگر احتمال داده شود یک دارو در ایجاد علائم نقش دارد، تغییر یا قطع آن باید فقط با نظر پزشک انجام شود. قطع خودسرانه بعضی داروها می‌تواند خطرناک باشد.

برای کاهش سوزش دهان در خانه چه کارهایی می‌توان انجام داد؟

تا زمان مشخص شدن علت یا در کنار درمان اصلی، بعضی اقدامات ساده می‌توانند شدت ناراحتی را کمتر کنند.

• مایعات کافی بنوشید و در صورت مناسب بودن شرایط، تکه‌های یخ بمکید.
• غذاها و نوشیدنی‌های اسیدی مانند مرکبات، گوجه‌فرنگی و نوشیدنی‌های گازدار را در صورت تشدید علائم محدود کنید.
• از الکل و دهان‌شویه‌های حاوی الکل دوری کنید.
• از دخانیات استفاده نکنید.
• غذاهای تند و بسیار ادویه‌دار را در صورت تحریک علائم محدود کنید.
• محصولات حاوی دارچین یا نعناع را در صورت مشاهده ارتباط با علائم کنار بگذارید.
• خمیردندان‌های ملایم یا بدون طعم را امتحان کنید.
• از مسواک زدن شدید زبان یا استفاده بیش از حد از محصولات دهانی خودداری کنید.
• برای مدیریت استرس از روش‌های آرام‌سازی و فعالیت‌های مناسب فردی استفاده کنید.

درمان تخصصی سندرم سوزش دهان چیست؟

روش درمان به این بستگی دارد که سوزش دهان اولیه باشد یا با یک عامل زمینه‌ای ارتباط داشته باشد. در نوع ثانویه، تمرکز اصلی روی شناسایی و درمان عامل زمینه‌ای است. در نوع اولیه، هدف معمولاً کنترل درد و کاهش شدت علائم است.

درمان علت زمینه‌ای

اگر علت سوزش دهان عفونت، کمبود تغذیه‌ای، خشکی دهان، تحریک موضعی یا عامل دیگری باشد، درمان بر اساس همان علت انتخاب می‌شود. برای نمونه، درمان عفونت دهان یا اصلاح یک کمبود تغذیه‌ای در صورت تأیید آن می‌تواند به کاهش علائم کمک کند.

داروها و روش‌های کنترل درد

در سندرم سوزش دهان اولیه، یک درمان قطعی و واحد برای همه بیماران وجود ندارد. بسته به علائم و شرایط فرد ممکن است از جایگزین‌های بزاق، بعضی دهان‌شویه‌ها یا لیدوکائین، کپسایسین، آلفالیپوئیک اسید، کلونازپام، برخی داروهای ضدافسردگی یا داروهای مورد استفاده برای دردهای عصبی استفاده شود.

این داروها برای همه افراد مناسب نیستند و انتخاب، مقدار مصرف و مدت درمان باید بر اساس شرایط بیمار و نظر پزشک انجام شود. به‌ویژه در مورد کلونازپام و سایر داروهای نسخه‌ای، مصرف خودسرانه توصیه نمی‌شود.

لیزرتراپی و فوتوبیومدولیشن

لیزر کم‌توان یکی از روش‌هایی است که برای کاهش سوزش و درد ناشی از سندرم سوزش دهان مورد بررسی قرار گرفته است. این روش با تابش نور کم‌توان به نواحی مشخص دهان انجام می‌شود و ممکن است در برخی بیماران به کاهش علائم کمک کند.

با این حال، لیزرتراپی درمان قطعی این سندرم نیست و مناسب بودن آن به علت سوزش و شرایط هر بیمار بستگی دارد.

درمان شناختی رفتاری

درمان شناختی رفتاری یا CBT می‌تواند برای بعضی بیماران به مدیریت اضطراب، استرس و کنار آمدن با درد مزمن کمک کند. استفاده از این روش به معنای روانشناختی بودن علت سوزش دهان نیست و می‌تواند بخشی از یک برنامه چندوجهی برای کنترل علائم باشد.

اگر سوزش دهان درمان نشود چه اتفاقی می‌افتد؟

مشکل اصلی سندرم سوزش دهان معمولاً خود احساس درد و ناراحتی است. علائم طولانی‌مدت ممکن است خواب، غذا خوردن و کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار دهند. در برخی افراد، ادامه‌دار بودن درد با اضطراب یا افسردگی نیز همراه می‌شود.

مدت بیماری قابل پیش‌بینی دقیق برای همه افراد نیست. سندرم سوزش دهان ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها ادامه داشته باشد. در برخی مرورها، میزان بهبود کامل خودبه‌خودی پس از ۵ تا ۶ سال حدود ۳ تا ۴ درصد گزارش شده است، اما این عدد مربوط به مطالعات مشخص است و نباید به عنوان پیش‌بینی قطعی برای یک بیمار در نظر گرفته شود.

چه زمانی سوزش دهان نیاز به بررسی سریع دارد؟

وجود سوزش دهان به تنهایی معمولاً به معنای بیماری جدی نیست، اما هر علامت ماندگار یا غیرمعمول دهان باید در صورت ادامه‌دار شدن بررسی شود. به‌خصوص اگر همراه سوزش، یک زخم دهانی بیش از سه هفته باقی بماند، لکه سفید یا قرمز پایدار، توده یا تورم، بی‌حسی غیرقابل توضیح، مشکل در بلع یا جویدن، تغییر صدا یا کاهش وزن بدون علت ایجاد شود، مراجعه به دندانپزشک یا پزشک را به تأخیر نیندازید.

این علائم الزاماً به معنای سرطان دهان نیستند و می‌توانند علت‌های دیگری داشته باشند، اما بررسی آن‌ها برای تشخیص زودهنگام بیماری‌های مهم ضروری است.

سوالات متداول درباره سوزش دهان

جمع‌بندی

سوزش دهان همیشه به معنای وجود زخم یا بیماری قابل مشاهده در دهان نیست. سندرم سوزش دهان می‌تواند با احساس سوزش، خشکی، تغییر طعم، گزگز یا بی‌حسی همراه باشد و علت آن در برخی افراد مشخص نشود.

تشخیص صحیح معمولاً با معاینه و بررسی علت‌های احتمالی آغاز می‌شود. اگر عامل زمینه‌ای وجود داشته باشد، درمان آن اهمیت دارد. در سندرم سوزش دهان اولیه نیز روش‌هایی مانند کنترل خشکی دهان، داروهای انتخاب‌شده بر اساس شرایط بیمار، CBT و در برخی موارد فوتوبیومدولیشن یا لیزر کم‌توان می‌توانند برای کنترل علائم بررسی شوند.

اگر سوزش زبان یا دهان شما مداوم، عودکننده یا همراه با علائم غیرمعمول است، بهتر است به جای خوددرمانی، علت آن توسط دندانپزشک یا پزشک بررسی شود.